Uppboð á strandgóssi franska spítalaskipsins Sankti Páls á Meðallandsfjörum 12.–13. apríl 1899 – apríl
2026.04.01
Þurfið þér ritvél? Spurningalistar undirbúningsnefndar HM ´66 til íslenskra íþróttafréttamanna – júní
2026.06.01
Maí 2026
Eldingu slær niður í níu manns 17. mars 1865
Þann 16. mars árið 1865 lögðu níu menn af stað á áttæringi frá Reykjavík suður í Voga með varning fyrir vertíð. Eigandi bátsins og formaður var Jóhannes Ólsen, útgerðarbóndi í Hjallhúsi í Reykjavík, en með honum í för voru þeir Þórður Torfason, Jón Jónsson, Jón Einarsson, Stefán Þorláksson, Vigfús Guðnason, Þórður Jónsson, Eiríkur Ólafsson og Jóhann Kristján Árnason.
Ferðin átti eftir að reynast skipverjunum örlagarík þar sem fjandsamlegt veður spilaði stóran þátt í atburðarás sem á sér fáar hliðstæður hérlendis. Eftir að hafa landað varningnum í Vogum og gist þar um nóttina var ferð mannanna níu heitið aftur heim til Reykjavíkur snemma næsta morgunn. Við dagrenningu hafði lítið ræst úr veðrinu en þó ákvað Jóhannes Ólsen að láta slag standa þrátt fyrir óhagstætt veður og litla birtu. Enn syrti í álinn á heimleiðinni þegar skyndilega skall á blindandi éljagangur svo að menn sáu ekki handa sinna skil og neyddust til að róa í land til að leita skjóls á bænum Auðnum á Vatnsleysustönd.
Á Auðnum bjó hreppstjórinn Jón Erlendsson sem bauð áhöfninni að ganga til bæjar á meðan hann færi eftir brennivíni fyrir þreytta og veðurbarða gestina. Í millitíðinni biðu skipverjarnir við norðurgafl nýlegs timburhúss vestan við baðstofu bæjarins og hugðust halda þar fyrir uns veðrið gengi yfir. Á einni svipan laust eldingu niður í bæinn með þeim afleiðingum að þeir sem stóðu á bæjarhlaðinu féllu allir niður til jarðar. Eldingin sem sló mennina niður varð tveimur þeirra strax að bana og dró þann þriðja til dauða um tveimur vikum seinna.
Áverkar níumenninganna
Á meðal frumheimilda á Þjóðskjalasafni Íslands um þetta undarlega og voðalega slys er skýrsla sem Jón Hjaltalín landlæknir skrifaði og sendi heilbrigðisyfirvöldum í Danmörku. Skýrslan sem varðveitt er í bréfabók landlæknisembættisins er skrifuð á dönsku og lýsir líkamlegu og andlegri heilsu mannanna eftir reiðarslagið ásamt öðrum aðstæðum á bænum. Ástand mannanna sem komust lífs af var misgott. Algengt var að mennirnir þjáðust af suði í eyrunum (d. susen for ørene), máttleysi og lítilli matarlyst.
Lengstu umfjöllunina fékk formaðurinn, Jóhannes Ólsen. Er þar m.a. greint frá því hvernig Þórður Torfason, sem fyrstur rankaði við sér, bar hann inn í baðstofuna einn síns liðs. Lýsir Þórður því að honum hafi vaxið ásmegin þegar hann kom auga á formanninn liggjandi á jörðinni nær dauða en lífi en örmagnast fljótt eftir að hafa lokið verkinu. Í skýrslu landlæknis er misgóðu ástandi skipverjanna allra gerð skil og þær lýsingar kunna að valda óhug.
Um þá tvo sem létust á staðnum var Jón Hjaltalín stuttorður. Um Jón Jónsson var ritað:
Jón Jónsson, 30 ára gamall, sterklega byggður, lést á staðnum. Á líkinu voru litlir brúnir blettir meðfram hryggnum og öll föt hans voru rifin og í tætlum.
Um Stefán Þorleifsson skrifaði landlæknir:
Stefán Þorleifsson, 28 ára gamall, fannst einnig látinn á staðnum. Hann hafði fengið stórt og djúpt sár hægra megin á hálsinum, rétt við aftari brún sterno-cleomastoid vöðvans, um miðjan hálsinn. Skammlíf dauðastirðnun greindist hjá báðum sjúklingunum, en þeir fóru báðir svo fljótt yfir í niðurbrotsferli að aðstandendur þeirra þekktu þá ekki eftir 2 daga.
Þessi lýsing á slæmu ásigkomulagi líkanna kemur heim og saman við það sem stendur skrifað í prestsþjónustubók fyrir Kálfatjarnarsókn, sem bærinn Auðnar tilheyrði. Þar hefur sóknarpresturinn nóterað eftirfarandi athugasemd við andlát Jóns Jónssonar og Stefáns Þorleifssonar: „Þrumu lostnir. N.B. jarðsettir saman fyrir misgrip líkanna í Reykjavík.“
Af þeim sem lifðu eldinguna af fór verst fyrir Jóni Einarssyni. Hann var mikið brunninn með sár á vinstri hlið frá hálsi niður að ökklum og þjáður af óbærilegum sársauka (d. ulidelige smertede). Í öðrum heimildum kemur fram að hann hafi verið fluttur á heimili sitt, Hjallhús (Helguhús) í Reykjavík, þar sem hann var undir eftirliti Jóns Hjaltalín. Svo virtist sem Jón Einarsson væri á bataleið þegar hann fékk skyndilega blóðspýtingu og andaðist 30. mars. Ekki er ólíklegt að tengsl hafi verið milli skyndilegs andláts og slyssins á Auðnum nokkrum dögum áður, en þegar landlæknir ætlaði að leita fleiri svara með krufningu kom babb í bátinn. Svo skrifar Jón Hjaltalín í skýrsluna:
Þegar ég, 30 klukkustundum eftir andlát hans, ætlaði að framkvæma krufninguna, hafði líkinu hrakað svo mikið að maðurinn var óþekkjanlegur, og þessari hrörnun fylgdi svo hræðileg lykt og rotnun alls líkamans að ég taldi það nær gagnslaust að framkvæma krufninguna, þar sem hún, að öllum líkindum, myndi ekki gefa neina áreiðanlega niðurstöðu.
Af skipverjunum níu sem lögðu af stað úr Reykjavík deginum áður slapp sá yngsti, Jóhann Kristján Árnason, best úr þeirri örlagaríku ferð. Hann varð þó fyrir þeirri óhugnanlegu reynslu að lenda undir einum þeirra sem varð eldingunni að bráð. Um hann skrifar Jón Hjaltalín:
Johann Kristjan Arnasøn frá Reykjavík, 20 ára gamall, fremur brothættur að byggingu en að öðru leyti hraustur og sterkur. Hann hafði legið undir einum þeirra sem lést samstundis og er sá fyrsti sem ekki er slasaður eða meiddur á nokkurn hátt: Hann var mjög veikburða eftir að hann komst til meðvitundar en er nú nokkuð hraustur eftir tveggja daga svima.
Messinglásar og sjóstakkar með eirlitun úr koparammóníaki
Ætla mætti að náttúruöflin sem leikið höfðu skipverjana grátt hefðu einnig skilið eftir sig sýnileg merki á bæjarhúsunum á Auðnum. Ekki greinir hreppstjóri sérstaklega frá ástandinu í eigin heimahúsum eða hvernig um hafi verið að litast eftir slysið í bréfi sem hann sendi til sýslumanns þann 25. mars. Þar kemur ekkert meira fram en að:
Hinn 17. þ.m. dóu hér að Auðnum fyrir reiðarslagi, Jón Jónsson frá Rauðará við Reykjavík og Steffán nokkur, sjómaður frá Háreksstöðum, úr Mýrarsýslu. Báðir þessir menn voru fluttir til Reykjavíkur og það sem þeim var meðfylgjandi.
Aðrar lýsingar greina frá því hvernig fólk á bænum upplifði atvikið, eins og að skotið hefði verið úr fallbyssu, rúður mölvast og bærinn fyllst brennisteinslykt. Í skýrslu landlæknis er einnig vikið nokkrum orðum að því hvernig eldingin fór með timburhúsið og fólkið inni.
Sjálft húsið klofnaði ofan frá og niður af eldingunni og varð fólk vart við að allar hurðir sem höfðu lása með handföngum úr messing voru klofnar og brotnar … Allir lausir hlutir í bænum sjálfum köstuðust vegna loftþrýstings frá suðurenda þess til norðurenda, og fólkið sem sat við vinnu sína leið eins og það fengi þungt högg á hendur og fætur sér.
Mestan skaða virtist eldingin hafa unnið þar sem einhverskonar málmur var fyrir svo sem eins og á koparhúnum eða eirlituðum skinnfötum skipverjanna. Svo virðist sem að landlæknir hafi ekki getað gengið að því vísu að heilbrigðisyfirvöld í Danmörku myndu kannast við þann sið Íslendinga að eirlita skinnföt sjómanna. Um fatnaðinn skrifar landlæknir:
Þessir sjómenn voru í strandfötum lituðum með koparammóníaki, sem var notað hér á landi til að varðveita skinnfötin lengur, og svo mikið er víst að þótt skinnfötin í setustofunni væru uppbrunninn, þá sáust önnur skinnföt sem voru ólituð alveg ósnert enn hangandi á snaga í hálfbyggða timburhúsinu, sem að hluta til þjónaði sem eins konar vöruhús fyrir veiðarfæri sjómanna og skinnföt.
Leiðir landlæknir líkur að því að þessi eirlituðu skinnföt sem áttu að hlífa skipverjunum frá náttúruöflunum hafi þess í stað laðað til sín eldinguna og orðið þremur mönnum að aldurtila. Það að öll eirlituð skinnklæði hafi einfaldlega fuðrað upp á meðan önnur klæði stóðu eftir að mestu ósnert rennir vissulega stoðum undir þá kenningu.
Í lýsingu landlæknis er að finna sláandi vitnisburð þeirra úr áhöfninni sem lengst stóðu frá bænum þegar eldingunni laust niður. Það voru nafnarnir Þórður Jónsson og Þórður Torfason. Þeir höfðu báðir staðið nokkuð frá hópnum og lýstu því fyrir landlækni hvernig þeir höfðu „orðið fyrir eldsúlu sem féll frá gafli hússins svo þeir misstu meðvitund“.
Í lok skýrslu sinnar klykkir landlæknir út með því að lýsa undarlegri lykt sem fylgdi slysinu sem hann fylgdi eftir með blóðrannsókn. Sést þar greinilega hversu mikinn skaða slysið olli mönnunum, utan jafnt sem innan, þótt þeir kæmust lífs af:
Það undarlega var einnig ástandið sem fylgdi þessum sjúklingum og sem í nokkra daga mátti greinilega sjá á klæðnaði þeirra; það var sterk ósonlykt sem var afar ertandi fyrir nef og öndunarveg. Þar sem sumir þeirra sem brunnu litu út fyrir að vera fölir og blóðlitlir, valdi ég einn sem hafði áður verið hraustur og stæltur og skoðaði blóðið í smásjá, þar sem kom í ljós að blóðkornin voru mjög föl … ekki ósvipað því sem finnast hjá kólerusjúklingum.
Höfundur: Indriði Svavar Sigurðsson
Heimildir:
ÞÍ. Kálfatjörn á Vatnsleysuströnd - prestakall 0/151. BA/3. Prestþjónustubók 1851-1894.
ÞÍ. Landlæknir. A/15. Bréfabók landlæknis 1865-1868.
ÞÍ. Sýslumaðurinn í Gullbringu- og Kjósarsýslu og bæjarfógetinn í Hafnarfirði 0/040. B/57, örk 4. Bréf 1865.
Árni Óla, Strönd og vogar. Úr sögu einnar sveitar í landnámi Ingólfs Arnarsonar. Reykjavík 1961.
Ásgeir Ásgeirsson, Við opið haf. Sjávarbyggð á Miðnesi 1886-1907. Sandgerði 1998.
Jón Helgason, Vér Íslands börn 2. bindi. Reykjavík 1969.
Þorsteinn Jósepsson, Landið þitt. Saga og sérkenni nær 2000 einstakra bæja og staða 1. bindi. Reykjavík 1966.
