Mars 2026

Kort af glæparannsókn á Seyðisfirði 1903: Oddrúnarmálið

Þann 14. janúar 1901 tók Árni Jóhannsson, sýsluskrifari og gjaldkeri bæjarsjóðs Seyðisfjarðar, eftir því að peningakassinn með bæjarsjóðnum var horfinn. Þetta var á mánudagsseinniparti og til stóð að greiða manni einum laun sem hann átti inni. Í kassanum höfðu verið rúmar 700 krónur, sem var í sjálfu sér ekki mikill peningur en bæjarsjóðurinn engu að síður. Gjaldkerinn fór um allt hús að leita að kassanum og talaði einnig við tvær vinnukonur sem störfuðu í húsinu, sem vissu ekki neitt. Í ljós kom að blá kápa sem hafði verið í anddyrinu var einnig horfin. Ályktað var að skápurinn hefði horfið á laugardagskvöldinu.

Þó svo að reynt væri að halda þessum þjófnaði leyndum kvisaðist orðrómurinn út og var á allra vitorði áður en vikan var úti. Tíu dögum seinna, 24. janúar, fannst bláa kápan við mynni Vestdalsáar og þann 13. febrúar fannst skúffan úr peningakassanum talsvert frá kápunni, eða í skurði ofan í Fjarðará. Rætt var við húsráðendur í nágrenni þessara tveggja staða og litur á hrossári sem fannst á kápunni var kannaður. En þrátt fyrir það var ekkert fast í hendi sem kæmi rannsókninni nokkuð áfram. Boðnar voru 100 kr. í verðlaun fyrir upplýsingar um málið en allt kom fyrir ekki.

Tveimur árum síðar dró hins vegar til tíðinda. Þá kom fyrrum vinnukona bæjarfógetans, Oddrún Sigurðardóttir, og sagðist hafa orðið vitni að því er peningaskúffunni var komið fyrir í skurðinum hjá Fjarðaránni. Oddrún var þá 43 ára gömul, uppalin í Reykjavík en hafði áður búið í Vestmannaeyjum áður en hún kom til Seyðisfjarðar. Bæjafógetinn og sýslumaðurinn á Seyðisfirði, Jóhannes Jóhannesson, tæplega fertugur Dalamaður, vildi þrátt fyrir þessar nýju upplýsingar ekki taka aftur upp rannsókn á málinu. Oddrún lét ekki deigan síga heldur birtist aftur á skrifstofunni nokkru síðar með skriflegan og vottaðan vitnisburð og neyddist Jóhannes þá til að taka málið til athugunar á ný.

Í vitnisburði sínum sagðist Oddrún hafa séð tvo nafngreinda menn fela skúffuna undir brúnni yfir Fjarðará tveimur árum fyrr. Annar þessara manna var enginn annar en Árni sýsluskrifari. Oddrún sagðist hafa heyrt á samtal þessara manna og rakti það orðrétt í vitnisburði sínum. Sýslumaðurinn komst þó enn á ný að þeirri niðurstöðu að þessar upplýsingar kölluðu ekki á frekari rannsókn. Oddrúnu var ekki skemmt við þessar fréttir og sendi bréf til amtmanns. Landhöfðingi skipaði þá sýslumanninn á Eskifirði sem setudómara til að rannsaka málið, en sá hét Axel Tulinius, Eskifirðingur á svipuðu reki og Jóhannes.

Það var Axel Tulinius sem lét gera kortið af Seyðisfirði sem varðveitt er á Þjóðskjalasafni, meðal gagna frá fyrstu skrifstofu Stjórnarráðs íslands sem fékk umsögnina senda frá Sýslumanninum í Suður Múlasýslu. Kortið er ekki hefðbundið landakort og sýnir aðeins þær vegalengdir og hús sem skiptu máli fyrir frásögn Oddrúnar. Á þessum tíma bjuggu um 840 manns í plássinu og því vantar mörg hús inn á kortið.

Í hinum vottaða vitnisburði segir að Oddrún hafi þetta mánudagskvöld þann 11. febrúar, milli klukkan tíu og hálf ellefu, verið að ganga heim að Árnastöðum eftir Búðareyrarvegi þegar hún sá tvo menn koma frá húsi Árna sýsluskrifara Jóhannsonar (merkt Bjarkahús Á.J.) Það reyndust vera húsráðandinn sjálfur með úrsmiðnum Friðriki Gíslasyni. Árni faldi eitthvað undir kápunni og heyrði Oddrún Árna spyrja Friðrik hvað þeir skyldu gjöra, sem Friðrik svaraði til að þeir skyldu halda áfram en vera í hvarfi og fara ekki upp á veginn. Oddrún sá þá hverfa á bak við Apótekið og hugsaði strax til peningaþjófnaðarins af bæjarskrifstofunni. Oddrún hélt upp Spítalaveg og beygði síðan inn Garðaveg. Þegar hún var komin fyrir ofan hús Jóhanns Sigurðssonar sá hún mennina tvo birtast aftur, hjá Árnastöðum, og fara upp á Garðaveginn en sjálf beygði hún að Álfhól til að komast á Árnastaði. Heyrði hún þá á tal mannanna tveggja um hvort að konan (það er hún sjálf) hefði séð þá. Þegar þeir ályktuðu sem svo að hún sæi þá ekki eða vildi hvorki sjá til þeirra né heyra, þá hló Friðrik: „Andskoti erum við nú góðir, nú erum við sloppnir“, en Árni bölvaði. Fóru þeir að lokum inn í hús Jóhanns Sigurðssonar.

Þegar farið var með Oddrúnu á þá staði sem hún hafði lýst passaði frásögnin þó engan veginn við staðhætti. Fjarlægðin var það mikil að ekki væri möguleiki að greina orðaskil í samræðum og víða byrgðu hæðir sýn á milli staða, að því ógleymdu að niðamyrkur var þetta janúarkvöld. Prófanir á vitnisburðinum leiddu að þeirri niðurstöðu að sagan væri uppspuni. Oddrún breytti þá frásögninni til að koma á móts við staðreyndir eða skeytti engu um þær. Þannig breyttist frásögnin eftir því sem leið á, hún bætti því til dæmis við að hún hefði heyrt mennina óska þess að þeir hefðu byssu meðferðis þegar þeir veittu henni eftirtekt. Einnig gerði hún sér lítið fyrir og breytti framburði sínum um það hvaða menn það voru sem földu peningaskúffuna. Allt þetta var prófað en það breytti engu – aldrei varð frásögnin nógu trúverðug.

Þegar hér var komið við sögu fór Axel Tulinius að gruna að Oddrún væri sjálf þjófurinn og tók hana í gæsluvarðhand á Eskifirði. Hann lét rannsaka eignir Oddrúnar en þar fannst ekkert sem benti til þess að hún ætti eða hefði nýlega átt 700 krónur. Ekki latti það Axel þó og við tóku langar og endurteknar yfirheyrslur þar sem hann reyndi hvað hann gat til að fá Oddrúnu til að játa að hún væri að skálda upp vitnisburð sinn. Þarna mættust stálinn stinn því Oddrún sat við sinn keip og hélt sig við sína sögu. Hún bjó raunar til nokkrar aðrar tengingar sem sendi sýslumanninn í ýmsar erindisleysur. Meðal annars tengdi Oddrún stuldinn á bæjarsjóðnum 1901 við annað mál, skartgripaþjófnað frá prestshjónunum á Seyðisfirði árinu áður. Lýsti Oddrún skartgripunum af mikilli nákvæmni, því hún hafði séð fenginn hjá vinnukonu sem hét Soffía Jónsdóttir. Hinn seki í þessu máli var að hennar sögn einnig sýsluskrifarinn Árni. Ekki tókst heldur að sannreyna þennan vitnisburð. Prestshjónin könnuðust ekki við að hafa misst nokkra gripi úr fórum sínum og enginn gat gefið nánari deili á þessari Soffíu.

Svo fór að um ári eftir að Oddrún fór í gæsluvarðhald til Eskifjarðar var hún dæmd til átta mánaða betrunarvistar fyrir rógburð. Gæsluvarðhaldið var þó dregið frá dómnum svo Oddrún gat um frjálst höfuð strokið og fór hún með fyrstu skipsferð til Reykjavíkur. Oddrún var þó ekki af baki dottin, hún áfrýjaði hérðasdóminum og málið var teki fyrir í landsrétti. Verjanda Oddrúnar fannst málið hafa gengið of langt – Axel Tulinius hefði haldið allt of margar yfirheyrslur yfir henni þó löngu væri sannað að vitnisburður Oddrúnar væri uppspuni. Oddrún fór síðan í gegnum geðmat. Friðjón Jensen, héraðslæknir á Eskifirði, hafði vottað að hún væri heil á geði og Axel sýslumaður sagði að Oddrún væri skynsöm og slæg kona. En það fór svo að Guðmundur Björnson, héraðslæknir í Reykjavík, sagði að hún væri ekki heil á geðsmunum og vitnaði til erfiðs uppvaxtar Oddrúnar, lélegs ætternis og slæmrar hegðunar á barnsaldri. Á grundvelli þessa var Oddrún sýkn saka.

Segja má að enginn hafi borið sigur úr býtum eftir þessa atburðarás. Árni sýsluskrifari var lengi að hrista af sér þjófsorðróminn og sýslumaðurinn Axel þurfti bæði að sinna óstýrilátum fanganum og hendast um í hverri erindisleysunni á fætur annarri. Oddrúnu, sem virðist raunverulega hafa trúað eigin frásögn, þótti sárt að vera ekki tekin alvarlega, auk þess sem hún sætti yfirheyrslum í heilt ár í gæsluvarðhaldi. Þeir einu sem hafa hlegið hafa verið hinir raunverulegu þjófar – hverjir sem þeir nú voru.

Höfundur: Helga Hlín Bjarnadóttir

Heimildir:

ÞÍ. Stjórnarráð Íslands 1. Skrifstofa B/5, örk 5 Rannsókn. Þjófnaður. Oddrún Sigurðardóttir 1904-1905

ÞÍ. Sýslumaðurinn í Suður Múlasýslu 0-49 GA/9, örk 1 dómabók 1896-1912, bls. 317-321.

ÞÍ. Landsyfirréttardómur nr. 28/1904 Réttvísin gegn Oddrúnu Sigurðardóttur.

Jón Helgason, „Oddrúnarmál”, Íslenzkt mannlíf I. Reykjavík: 1958, bls. 92–137.